राणा प्रधानमन्त्री चन्द्रशम्शेरले स्कटल्याण्डबाट सामान ल्याएर बनाएको तातोपानीको ऐतिहासिक झोलुङ्गे पुल

सुनिल उलाक

राणा प्रधानमन्त्री चन्द्रशम्शेरले स्कटल्याण्डको एबरडीनबाट सामग्री मगाएर बनाएको धेरै पक्की झोलुङ्गे पुलहरु मध्ये कास्कीबाट मुस्ताङ जाने बेला बाटोमा पर्ने तातोपानीमा कालीगण्डकी माथि बनाइएको यो पुल पनि एक हो ।

राणा प्रधानमन्त्री वीर शम्शेरको समयमा नै धेरै जसो कामको निर्णय गर्ने जिम्मा पाएको त्यसबेलाको पश्चिम कमाण्डिङ अफिसर चन्द्रशम्शेरले बिसं १९५६ देखि नै नेपालमा झोलुङ्गे पुल राख्ने अभियानको शुरुवात गरेका थिए । यि झोलुङ्गे पुलहरु बनाउने अभियान केवल काठमाडौ उपत्यकाको लागि मात्र बनाइएका थिएनन् । दुर्गम दूरदराज गाउँहरुका लागि पनि बनाइएका थिए । गुलजार नभएका बस्ती नभएका तर कुनै अर्को प्रमुख स्थानको लागि जाने बाटोमा परेका खोला नालाहरुमा तथा दुर्गम स्थलका गाउँहरुमा पनि झोलुङ्गे पुलहरु बनाइएका थिए ।

झोलुङ्गे पुलको लागि आबश्यक फलामे सामानहरु यूरोपको पश्चिम छेउमा रहेको स्कटल्याण्डको उत्तरी शहर एबरडीनबाट ल्याइएको थियो । शुरुका केही वर्ष लुइस हार्पर कम्पनीबाट सामग्री ल्याउन थालिए पनि पछि सो कम्पनी बन्द भए पछि भने जोन एम हेन्डरसन कम्पनीबाट सामग्रीहरु मगाइएको थियो । जोन एम हेन्डरसन कम्पनी, एबरडीन, स्कटल्याण्डमा रहेको पुल तथा अन्य कामको लागि आबश्यक फलामका लट्ठा तथा केबलहरु तैयार बनाउने कम्पनी थियो । सन १८६६ मा स्थापना भएको सो कम्पनीले शुरुमा बिभिन्न निर्माण सामग्रीहरु तैयार गर्न थालेका थिए । पछि सन १८८० बाट भने फलामे पुलका सामग्रीहरु तैयार गर्न थालको थियो । पछि सन १९२७ बाट भने यो कम्पनीले पानीजहाज कारखाना पनि शुरु गरेको थियो ।

नेपालका ठूला तथा साना नदिहरुमा बाँसका पुलहरु हिउँदमा काम लाग्थे । बर्षातको भेलमा बगाएर लग्दथ्यो । यसरी अस्थाइ बाँसे पुलहरुले वर्षात मौसममा ठूलो समस्या भोग्नुपर्दथ्यो । जसले गर्दा यूरोपबाट नै बलिया फलामे सामग्रीहरु मगाएर नेपालमा पक्की झोलुङ्गे पुलहरु निर्माणको थालनी भएको हो । यसरी शुरुको हार्पर एण्ड कम्पनीले केवल सातवटा झोलुङ्गे पुल मात्र बनाएको थियो भने जोन एम हेन्डरसन कम्पनीले सय भन्दा बढि झोलुङ्गे पुलहरु बनाएको थियो ।

पहिलो नमुना पुलको रुपमा हेन्डरसन कम्पनीले बिसं१९६४ मा सिन्धुली र रामेछापको बिचमा सुनकोशी नदि माथी पुल बनाएको थियो । खुर्कोटमा बनाएको पुलले निकै वर्ष सेवा दियो । यो पुललाई २०४२ सालको साउनमा सुनकोशी नदिमा आएको ठूलो बाढीले बगाएर लगेको थियो ।

चन्द्रशम्शेरले एबरडीन कम्पनीलाई कतिवटा पुल जडान गर्न दिए भन्ने यकिन तथ्य नभए पनि ऐतिहासिक पुराना झोलुङ्गे पुलहरुको इतिहास खोतल्दै जाँदा ूजोन एम हेन्डरसन एण्ड कम्पनी लिमिटेडू को नाम राखिएको तथा उस्तै बनावटका सयौ पुलहरु भेटिएको छ । काठमाडौमा बागमती र बिष्णुमती नदीमा, मर्स्याङ्दी नदीको बिभिन्न ठाउँमा, कालीगण्डकी नदीको बिभिन्न ठाउँमा, त्यस्तै तमोर, सुनकोशी, बिजयपुर खोला, भेरी नदीमा पनि जोन एम हेन्डरसन एण्ड कम्पनी लिमिटेड लेखिएको फलामे झोलुङ्गे पुलहरु बनाएका थिए ।

शुरुमा नेपालको बिभिन्न जिल्लामा स्थानिय कामीहरुले स्थानिय काँचो फलामका धाउहरु आरनमा गालेर आफ्नै मेहनत र हातले बनाएका फलामका साङ्लाबाट आफ्नै बलबुताले झोलुङ्गे पुल बनाउने गरेको इतिहास भेट्दछौ । अझै पनि यस किसिमका फलामे साङ्लाबाट बनाइएका पुलहरु बिभिन्न स्थानमा भेट्न सक्छौ । पछि सन १९६० र ७० को दशकमा स्वीस तथा अमेरिकी सहयोगमा आधुनिक पुलहरु बनेको थियो ।

यहाँ राखिएको तस्विर तातोपानीमा कालीगण्डकी नदीमा बनाइएको झोलुङ्गे पुलको हो । तिब्बतबाट बिभिन्न मरमसला, नुन तथा उनका सामग्रीहरु काठमाडौ सम्म पुर्याउने गरिन्थ्यो । ति सामग्रीहरु ओसार्नको लागि पनि कालीगण्डकीको यो पुल निकै महत्वपूर्ण रहेको थियो । साथै मुक्तिनाथ मन्दिरको दर्शनको लागि जाने तिर्थयात्रीहरुको लागि पनि यस पुलको निकै महत्व थियो ।