– अस्मिता पाण्डे, वन कुकुर अध्ययनकर्ता
अस्मिता पाण्डे, युथ लिड कन्जरभेसन ओरिएन्टेड पोलिसी एड्भोकेसी प्रोग्राममार्फत वन कुकुर संरक्षण क्षेत्रमा काम गरिरहेकी छन् । पाण्डे मकवानपुर, काभ्रेपलाञ्चोक, सिन्धुपाल्चोक, चितवन, नवलपरासी र दाङमा वन कुकुर संरक्षणका बारेमा विद्यालयस्तरदेखि नै सचेतता जोगाउने कामहरू गर्दै आइरहेकी छन् ।
प्रस्तुत छ, नीति वकालततर्फ काम गरिरहेकी पाण्डेसँग टुर न्युजले गरेको छोटो कुराकानी:
वन कुकुर संरक्षणतर्फ किन लाग्नुभयो ?
मेरो गाउँ (नवलपरासी) मा वन कुकुरलाई एकदम अलच्छिन जनवारको रूपमा लिइन्थ्यो, अहिले पनि लिइन्छ । वन कुकुर देखियो भने त्यसलाई पिटेर लखेट्ने गरिन्छ, यो क्रम अहिले पनि उस्तै छ । यसपश्चात् मलाई वन कुकुरको महत्त्व र आवश्यकताबारे समुदायलाई बढीभन्दा बढी बुझाउन आवश्यक छ भन्ने बोध भयो । यसक्रममा, वन कुकुर-मानव द्वन्द्व न्यूनीकरण गर्दै संरक्षणका प्रयासहरू थाल्नका लागि आवश्यक कानुनहरू तर्जुमा गरिनुपर्छ भन्ने महसुसपश्चात् म यता लागेको हुँ ।
प्रकृति र प्रकृतिभित्रका सम्पदा, वातावरणीय सन्तुलन र जीवहरूको सनातन जीवनयापन दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । फरक वातावरण, फरक शैली र फरक अवस्थामा अस्तित्वमा आएका प्राकृतिक प्राणहीन वस्तु तथा सूक्ष्म जीवाणु, वनस्पति र प्राणीको अन्तरसम्बन्धले नै प्राकृतिक सन्तुलन कायम राखेको हुन्छ । प्रकृति भनेको जल, जमिन, जङ्गल र जैविक विविधता हो । वन कुकुर पनि हामी मानव सरह नै प्रकृतिको एक हिस्सा हो, यसको अनुपस्थितिले हाम्रो पारिस्थितिक प्रणालीमा असर पार्नेछ ।
वन कुकुरको सम्बन्धमा नेपालको कानून के भन्छ ?
हामीकहाँ यसलाई कानूनी हिसाबले कम महत्त्व दिइएको छ । तर‚ अन्तर्राष्ट्रिय कानून बमोजिम यो साइटिसको अनुसूची २ र आईयूसीएनको सङ्कटापन्न वर्गमा पर्छ । राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन २०२९ अन्तर्गत यसलाई मार्ने, घाइते बनाउने वा क्षति पुर्याउनेलाई संरक्षित वन्यजन्तु बाहेकलाई हुने कसुर अनुसार २० देखि ५० हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना, ६ महिनादेखि एक वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुनेछ । वन कुकुरको आक्रमणबाट मान्छेको मृत्यु भए वा पशुधनमा क्षति पुगे वन्यजन्तुबाट हुने क्षतिको राहत सहयोग निर्देशिका, २०६९ तथा त्यसको तेस्रो संशोधन, २०७५ अनुसार राहत व्यवस्था गरिएको छ । वन्यजन्तु अपराधसम्बन्धी नेपालको कानुन अन्य देशको तुलनामा बलियो छ, तर यसमा लुप होलहरू धेरै छन् । लोपोन्मुख वन्यजन्तुको संरक्षणको महत्त्व र अपराधको गाम्भीर्य नबुझ्दा नेपालमा कानुनले काम गर्न सकिरहेको छैन ।
वन कुकुर संरक्षणका लागि के गर्न सकिएला त ?
म पोलिसी एड्भोकेसीको सेक्टरमा काम गर्छु । यस सेक्टरमा काम गर्दा मेरो अनुभवमा वन कुकुरको संरक्षणको लागि वन कुकुर संरक्षण कार्ययोजना आवश्यक छ । सँगसँगै, वन कुकुर देखिएका स्थानहरूमा त्यहाँको स्थानीय सरकारसँग मिलेर विभिन्न जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरूलाई निरन्तरता दिन आवश्यक छ ।
संरक्षणका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दा ठुला प्रजातिलाई चयन गर्ने गरेको पाइन्छ, जसकारण वन कुकुर जस्ता अति सङ्कटापन्न साना वन्यजन्तुहरू सम्बोधित हुन् पाउँदैनन् । वन कुकुरले कहिल्यै पनि प्राथमिकता पाएको छैन । यसर्थ मेरो विचारमा वन कुकुरलाई अब ‘पपुलर’ बनाउने बेला भएको छ । वन कुकुरलाई सामाजिक सञ्जाल एवम् मिडियामा ल्याउने बेला भएको छ । वन कुकुर चिनाउने काम सबैभन्दा पहिलो काम हो, हामीले वन कुकुरलाई चिनाउन समेत सकेका छैनौँ । यसपश्चात् संरक्षणका गतिविधिहरू थाल्नुपर्छ ।
अन्त्यमा, केही छुट्यो र ?
अब प्रकृति र प्राकृतिक स्रोत तथा संशाधनको संरक्षण, विकास र सदुपयोगमा जनसहभागिता र जनचासो अपरिहार्य छ । साथै दीर्घकालीन संरक्षणका लागि तीनै तहका सरकार, स्थानीय समुदाय, परम्परागत जाति, संरक्षण समूह, सरकारी, गैरसरकारी र निजी क्षेत्रको समन्वयात्मक क्रियाशीलताको आवश्यकता छ । विविध कारणले वन कुकुरको अस्तित्व गायब हुनु अगावै यिनको संरक्षणमा ध्यान दिनु आवश्यक छ । प्रत्येक जन्तुलाई प्रकृतिमा बाँच्ने अधिकार हुन्छ । वन कुकुरको यो अधिकार जोगाउन सबैले सहकार्य गर्नुपर्छ ।
(टुर न्युज म्यागजिनको, वन कुकुर अंक, अर्काइभ)
Discussion about this post