हात्तीः प्रकृति र संस्कृति पर्यटनको सम्पत्ती

आज विश्व हात्ती दिवस

अर्जुन कार्की ‘सिमा’

म सानो हुँदा मेरो बुवाले मलाई आफ्नो खेतबारी डुलाउन लिएर जानुहुन्थ्यो । हिउँदका दिन खेतमा रुखका ठुटाहरु प्रशस्तै थिए । घरमा सघाउन बसेका समाल साइँला दाइ र कुमार प्रधान मामालाई ठुटा चिर्न लगाउनुभएको रहेछ । सिल्बरे कित्लीमा पानी बोकेर गएका थियौ“ । बुवाले दुई दाईहरुले दुईपट्टिबाट मच्ची मच्ची बन्चरो चलाइरहेका थिए । तर त्यो मुढो फुट्ने कुनै छाँटकाँट देखिएन ।

बुवाले उहाँहरुलाई मुढा ओल्टाईपल्टाई गर्न लगाएर यताबाट यसरी बन्चरो हान उसरी हान भन्दै सिकाउनुभयो । उहाँहरुले पानी पिएर बुवाले भनेअनुसार मुढामाथि बन्चरो हान्न थाल्नुभयो । नभन्दै केही क्षणमै मुढा दाउरामा परिणत भयो । त्यस बेला बुवाले भनेको कुरा सम्झन्छु– केटा हो दाउरा चिर्दा यसको मेसो हेरेर बन्चरो चलाउनुपर्छ ।

वास्तवमा आज आएर त्यस बेलाको वृतचित्र र भनाइ मेरो मानसपटलमा आलो भएर छट्पटाइरहेको छ । मेसो त दाउरा चिर्दा मात्रै होइन, हरेक मान्छेको जीवनका हरेक उठबसमा नभई नहुने गहना रहेछ ।

लेखक

यस्तै आज हाम्रो समाजका हरेक पाटाहरुमा मेसो मिलाएर चल्नुपर्ने रहेछ । हाम्रो देशको मेसो सायदै सबैतिर बिग्रिएको देखिन्छ तर आज आफ्नै गाउँ घरका सम्भावनाहरुलाई मेसो मिलाउने हो भने सबै एकजुट हुन आह्वान र अनुरोध गर्दछु ।

यस क्षेत्रमा पनि धेरै विषयमा मेसो नमिलेका हुँदा आज आफ्ना अनुभव र गर्नैपर्ने काम अथवा मिलाउनैपर्ने मेसोमध्ये प्रकृति र संस्कृतिलाई जोड्दा प्रतिफल पर्यटन हुन्छ भन्ने विषयमा केन्द्रित हुन आफूलाई प्रस्फुटन गराइरहेको छु ।

२०३४ साल श्रावण ९ गते तत्कालीन बाहुनडाँगी गाउँ पन्चायत वडा नम्बर ९ तिरिउँकी यसोदा विश्वकर्मालाई जंगली हात्तीले विभत्सव हत्या गरेपछि यस क्षेत्रमा जंगली हात्तीले चर्चा पायो । आज यस क्षेत्रमा मात्र २७ जनाको मानवीय क्षति र १३ वटा जति हात्तीको क्षति, अंगभंग, घरगोठ भत्काउने आदीको हिसाबकिताब छैन ।

समृद्धि आँगनमै छ तर हामीले हाम्रो दृष्टिकोण बदल्न सकेनौ“ । यी प्रकृतिका छटाहरुलाई बुझ्ने कोसिस गरेनौ“ । हाम्रा मान्यता र संस्कृतिलाई रुपान्तरण गरेर समस्यालाई आवश्यकता ठानेर समाधान जीवन हो भन्ने शास्वत पक्षलाई आत्मसाथ गर्न सकेनौ“ । मेसो समाउन नसकेका कारण आज समाजले कोल्टो फेर्न पाएको छैन । यो २०० सम्मको हुल भारतको कोलाबारी जंगलबाट मेचीको फराकिलो फाँटबाट आफ्नै गतिमा बाली खान नेपाल भित्रिने निर्दोष ती जनावरलाई न पासपोर्ट न भिसा । न त ऊ सिमाना जान्दछ न त जात, लिंग, धर्म, पार्टी– न त देश । उनीहरु एउटै कुरा जान्दछन् त्यो हो आफू अघाउनुपर्छ । तर, हामीले उसको समस्या कहिल्यै बुझ्ने कोसिस गरेनौ“ मात्रै आफ्नो बालीनाली जनधन क्षतिमा मात्रै केन्द्रित भयौ“ ।

तस्विरः शंकर लुईटेल

फलस्वरुप आज ५० वर्ष बित्दा पनि हाम्रो समस्या र जीवनस्तर उस्तै छ । समाल साहिँला दाइ र कुमार मामाले मेसो नसमाई दाउरा चिर्दाको हैरानी र हामीले हाम्रा प्रकृतिका सहन र संस्कृतिका सम्भावना पत्ता लगाउन नसक्नु मेसो नभेट्नु होइन र ?

अव बिस्तारै मेसो समातेर हात्ती र प्रकृतिलाई हाम्रो संस्कार र संस्कृतितर्फ डो¥याउनु अपरिहार्य भइसकेको छ । विगत ५० वर्षदेखि ढोल, ढ्याङ्ग्रो, लाठी मुङ्ग्रो, भाला, करेन्ट आदि इत्यादिको सहयोगबाट जंगली जीवजन्तु तर्साउने, घाइते पार्ने वा मार्ने कार्यले मानव र जनवारलाई आजसम्म द्वन्द्वको रुपमा मात्र विकास भएको पाइन्छ । हामी केहीले सोचको धार परिवर्तन गर्न चाहेनौ“ केहीलाई बाध्य बनाइएको छ ।

हाम्रो नेपाली समाज र परम्परा र संस्कृति प्रकृतिसँगै जोडिएको छ । प्राय जनजाति आदीवासीहरुले रुख, बाँस आदिको पूजा गरेको पाइन्छ । तीबाहेक अन्य जातिहरुले पनि वर, पिपल, बेल, समी आदि प्रजातिका रुखमा पूजा गर्ने गर्दछन् । जहाँ धार्मिक पर्यटकहरु आउने गर्छन् । जति पनि पर्यटकहरुले अवलोकन गर्न रुचाउने प्रकृतिकै दृष्य हो । सगरमाथा, रारा, फेवा, अन्य हिमाल, पहाड, तराई, वनजंगल, फूल, पुतली, चरा जीवजन्तु आदि पर्दछन् ।

तस्विरः शंकर लुईटेल

यसबाहेक हाम्रो संस्कृतिअनुसार जरुवा पानी, ठूला रुख प्राकृतिकरुपले बनेका अनौठा स्थान र अनौठो बनावटलाई समेत पूजा अर्चना गरेर पर्यटकीयरुपमा विकास गरेको पाइन्छ । हामीले मनाउने हाम्रा हरेक सांस्कृतिक पर्वहरुमा उत्साह जगाउने गरेको पाइन्छ । दशै“मा एकबाट अर्को ठाउँमा भेटघाट गर्न जाँदा प्रयोग हुने यातायात कोशेलीले व्यापारलाई टेवा दिइरहेको हुन्छ । यसले पनि सांस्कृतिक पर्व मनाउने नाममा यातायात तथा व्यावसायिक पर्यटनमा टेवा पुगेको हुन्छ ।
त्यसैले हामीले हाम्रा गाउँघर वरिपरि रहेका पानीका मुहान खोलाखोल्सी सफा राख्नुपर्छ– संरक्षण गर्नुपर्छ ।

आफ्ना घर गाउँमा प्रवेश गरेका जीवजन्तुहरुलाई नहच्काई बासस्थानतिर सुरक्षित फर्काउनुपर्छ । पुतली, चराचुरुङ्गी आदिलाई जोगाएर राख्नुपर्दछ । त्यति मात्र होइन हाम्रा हरेक कार्यक्रमले संस्कृतिलाई जोड्न सक्नुपर्छ– जोगाउन सक्नुपर्छ । यसो गर्न सकियो भने हाम्रा छोरा नाती खालखेत बन्धक राखेर ५० डिग्रीको घाममा अर्काको देशमा दास बन्नुपर्दैन ।

मैले देखेको पर्यटन प्रकृति र संस्कृतिमै छ । यसका सम्बद्र्धन र संरक्षणमा एक जुट होऔ“ । समृद्धि आफै“ आउने होइन, हामी मानवले हाम्रो कर्मको बलले ल्याउने हो । अन्तयमा जनताको जीउ धनको सुरक्षालाई प्रमुख प्राथमिकता राख्दै जीव जन्तुको संरक्षण गरौं। आजको लागि मात्र नसोचौ भोलिलाई पनि जोगाऔं।विश्व हात्ती दिवसको सबैमा हार्दिक शुभकामना ।

(लेखक झापाको मेचीनगर नगरपालिका वडा नम्बर ४ का वडाध्यक्ष हुन् । उनी ग्रामिण पर्यटन अभियान्ता समेत हुन् । )