बाघ भन्दा पनि लोपोन्मुख ‘वन कुकुर’ !

• डा.हेमसागर बराल

ढोँल (ढोँले) भ नेको वास्तवमा संकटापन्न जनावर वन्यजन्तु हो । स्तनधारी जनवार ढोँले नेपालको इन्डेन्जर्ड जनवारमा पर्छ । रेडलिस्टमा समावेश भइसकेर ‘इन्डेन्जर्ड’ घोषित भएको जनाव संरक्षणसँग सम्बन्धित काम हामीले गर्न सकेका छैनौँ । संरक्षणका प्रयासस्वरूप जनचेतना फैल्याउनेदेखि लिएर नीति निर्माणमा जुन खालको बदलाव ल्याउनुपर्थ्यो त्यो गर्न नसकेको प्रस्ट देखिन्छ ।

मेरो अध्ययनले अहिले नौ दश देशमा मात्र ढोँले पाइन्छन् । ती देशमध्ये पनि भारत नेपाल, लगायतका मुलुकहरू ढोँलेको संख्याका लागि महत्वपूर्ण मानिन्छन् ।

मैले संरक्षण र अध्ययन क्षेत्रमा लगभग ३५ वर्ष जस्तो काम गर्दा ढोँलेको बारेमा सुरुवाती दिनमा निकै सुन्ने गर्थेँ । अग्रजबाट सुने अनुसार ढोँले यस्तो जनावर हो, जसले झुण्डमा शिकार गर्छ । यो एउटा यस्तो जनावर हो, जो बाघ नै आएपनि पछाडि सर्दैन । आफुलाई चोट लाग्छ भन्ने भाव समेत नराखी बाघसँग पनि युद्ध गर्ने जनवारको रूपमा यसको ‘पोट्रे’ मेरो दिमागमा गरिएको थियो ।

मैले धेरै वर्षसम्म यो जनावर देखेको थिइनँ । यद्यपि, सन् १९९२मा अहिलेको पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज (त्यतिबेलाको वन्यजन्तु आरक्ष) मा चराको सर्वे गर्न जाँदा ढोँलेको सुन्दर झुण्ड पहिलो पटक देखेको थिएँ । चारवटा ढोँले सँगसँगै हिडिँरहेका थिए । हामी गाडीमा थियौँ । उनीहरूको चाल बहुत गजबको हुन्छ । तौल नै नभएको जस्तो, कपास उडे जस्तो हल्का तरिकाले दगुर्ने, हिँड्ने गर्छन् । हामीले गाडीबाट केहीबेर पिछा गर्यौँ । ढोँलेसँग त्यो मेरो पहिलो भेट थियो ।

त्यसपछी १९९३ को ‘मे महिना’ तिर मैले ढोँले अर्को पटक फेरी देखेँ । सगरमाथा रास्ट्रिय निकुञ्जमा ट्रेकिङ गर्न जाँदा नाम्चे पुग्नु अगाडि दुईवटा ढोँले देखेको हुँ । त्यहाँ छोटो समय मात्र देखियो । चौरीलाई शिकार गर्न लागेका थिए सायद, गाउँलेले कराएपछि भागेको अवस्थामा देखेको थिएँ । त्यसपछि पुनः मैले धेरै पटक पर्सामा ढोँले देखेँ ।

ढोँले मांसाहारी जनावर हो, जो लोल्याण्डबाट २,७०० र २,८०० मिटरको उचाईसम्म देखेको छु । एकजना साथी (अम्बिका प्रसाद खतिवडा)ले क्यामेरा ट्रयापबाट ३,७०० मिटरमा पनि ढोँले फेला परेका छन्, जो रेकर्ड ब्रेकिङ कुरा हो । खतिवडा नेपालकै हुन्, यस कुरामा सम्पूर्ण नेपालीले गर्व गर्नुपर्छ । यसप्रकार हामी भन्न सक्छौ कि ढोँलेमा एक खालको अल्टिच्युडनल डिस्ट्रिब्युसन छ । ग्लोबल डिस्ट्रिब्युसन हेर्यो भने सेन्ट्रल एसिया, पहिला पहिला कजाकस्थानतिर पनि पाइने रहेछ । चाइना लगायत धेरै ठाउँमा पाइन्थ्यो । अहिले भने धेरै ठाउँबाट लोप भइसक्यो ।

ढोँले किन लोप भइरहेको छ ?

किनभने यिनीहरू आफ्नो शिकारलाई खेदाएर मार्छन् । बाघ र चितुवाले झम्टिन्छन्, खेदाउँछन्, नभेटे छोड्छन् तर यिनिहरु त्यस्तो हुँदैनन् । खेदाएर मार्नेलाई सर्वसाधारणले पनि देख्ने भए, त्यो हुनाले गाउँलेसँग द्वन्द सिर्जना भएर कति ठाउँबाट हराएको हुनसक्छ । ढोँल बाघ भन्दा पनि लोप भएको अवस्थामा छ ।

नेपालमा संरक्षणको कुरा गर्दा धेरै संस्था र सरकार ठुलाठुला मांसाहारी संरक्षण गर्नतिर व्यस्त देखिन्छन् । त्यसलाई संरक्षण गरे अन्य जनावर पनि संरक्षण हुन्छ भन्छन् । जुन ठिक पनि हो । धेरै गर्न सकिन्छ तर सबै गर्न सकिंदैन ।

बाघको संख्या बढ्दा ढोँले लगायत जनावरको के अवस्था छ भनि अध्ययन गर्नुपर्छ । यिनिहरुको शिकार गर्ने तरिका फरक छ, बासस्थान फरक छ । अबका दिनमा यस्ता ढोँले जस्ता प्राणीहरूको संख्या, वितरण, आहाराको अवस्था आदिबारे बुझ्न जरुरी छ । बाघ बढ्दा यिनिहरुको अवस्था के हुन्छ र बाघ नभएको ठाउँमा यिनिहरुको स्थिति कस्तो छ भनि बुझ्नुपर्छ । वनविज्ञानतर्फका भाइबहिनिहरूले यसलाई अध्ययनको विषय बनाइ भविष्यमा विद्यावारिधि गर्दा राम्रो हुन्छ ।

ढोँले संरक्षणका लागि ढोल र अन्य जनावरको संरक्षणसँग सम्बन्धित नीति परिमार्जित पनि गर्नुपर्छ ।

ढोँललाई हामीले किताबमा ‘वन कुकुर’ भनेर लेख्यौं । मैले मेरो पुस्तक (नेपालको स्तनधारी वन्यजन्तुहरू) मा पनि लेखें । मेरा मातापिता ताप्लेजुङ बस्नु भएको हो । उहाँहरूले ‘ब्वाँसो’ भन्नुहुन्थ्यो तर वास्तवमा उहाँहरूले भन्नुभएको ‘ब्वाँसो’ होइन रहेछ । हाम्रो नेपालमा फोरेस्टेड ल्याण्डसकेप छ, जसमा ब्वाँसो छैन । ब्वाँसोको लागि तिब्बती भोट क्षेत्र जानुपर्छ । अहिले मलाई के लाग्छ भने उहाँहरूले भन्नुभएको ब्वाँसो यहि ‘वन कुकुर’ थियो कि ? फेरी बाहिरका साथीहरूले ‘वाइल्ड डग’ भनिरहेकाले त्यसको उल्था नेपाली गर्दा ‘वन कुकुर’ हुन् आयो । वन कुकुर भनेर उच्चारण गर्दा नेपालका धेरैले नबुझ्न सक्छन्, तर ‘ब्वाँसो, फ्याउरो’ भन्ने हो चिन्न सक्छन् । यसलाई ‘वन कुकुर’ नभनेर अरु नै केहि भनिनुपर्थ्यो कि जस्तो पनि लाग्छ !

ढोँलहरू पहिला मध्यपहाडी क्षेत्रमा राम्रै संख्यामा रहेछ भन्नुपर्यो । मध्यपहाडी क्षेत्रमा मानिसको जनसंख्या धेरै थियो र त्यतिबेला मान्छेले ढोँले सखाप परेका हुन् ।

अर्को कारण, नेपालमा जङ्गलमा आगो लगाउने चलन छ । जसले गर्दा पनि केही प्रजातीहरू सकिँदै गएका हुन् । आगलागीमा परेर बाँच्न नसकेर हराएका प्राणी तथा वनस्पतिमध्ये एक ढोँले पनि हुनसक्छ ।

मध्यपहाडमा यसको जनसंख्या तराईतिर भन्दा धेरै होला । भिरपाखा, पखेरोमा भेटिएका छन् । तर यकिन साथ् भन्न सकिंदैन, त्यसको लागि काम गर्नुपर्छ । धेरै हाइटमा पाइएको रेकर्ड छ र कतै नेदेखिएको भन्दैमा त्यहाँ छैन भन्ने अवस्था पनि छैन । इण्डियामा ठुलो जनसंख्या होला तर ढोँलेको बलियो होल्ड नेपाल हो ।

बाघ धेरैले देखेका होलान् तर ढोँले धेरैले देखेको नहुनसक्छ । धेरैलाई थाह छैन तर केही विद्यार्थीहरूले अध्ययन गरिरहेका छन् । जुन खुसीको कुरा हो । यो सम्मेलनका लागि पनि धन्यवाद ।

अहिले हुन लागेको वन कुकुर सम्मेलन ढिलै भएपनि ढोँले संरक्षणको लागि एउटा महत्वपूर्ण कदम हो । यहाँ ढोँलेका विशेषज्ञहरु विभिन्न देशहरूबाट आइरहेका छन् । जसले यस विषयमा अझ गहिरो जानकारी आदानप्रदानमा सहयोग पुग्छ । सम्पूर्ण ढोँल पाउने मुलुकहरू भेला भएर ढोँलेलाई आगामी दिनमा कसरी संरक्षण गर्ने भन्ने विषयमा हुन गइरहेको सम्मेलन निकै महत्वपूर्ण छ । यसले नेपालले गर्नुपर्ने धेरै काममध्ये ढोँल प्रजातीको कन्जरभेसन एक्सन प्लानलाई पनि जोड दिन मद्धत गर्छ । विश्वको परिपेक्ष्यमा नेपालले यसरी सम्मेलन गर्नु भनेको धेरै राम्रो हो । (राजेन्द्र भट्टसँग कुराकानीमा आधारित)

(नेपालबाट मात्रै होइन, विश्वभरबाटै वन कुकुरलाई लोप हुन दिनबाट जोगाउनका लागि अभियानमा लागेका नेपाल सहित १८ मुलुकका वैज्ञानिक र वन कुकुर संरक्षण अभियानकर्मीहरूको सम्मेलन यही ज्येष्ठ १८ गतेबाट ७ दिनसम्म चितवनको सौराहामा भएको थियो । सोही समय टुर न्यूज म्यागाजिनले तयार पारेको वन कुकुर अंकको अर्काइभ !)