घलेहरूको पहिचान खोजिरहेको ‘भैँसे गाउँ’

• डा. नवीनवन्धु पहाडी 

उसो त पुरानै कथन ‘चार वर्ण छत्तिस जातको फूलबारी’ भनेर पृथ्वीनारायण शाहले नेपालका जनजातिहरूको विविधतालाई उहिल्यै फूलबारीको रूपमा परिभाषित गरिसकेका हुन् । यहाँको भौगोलिक र धरातलीय विविधता मात्रै होइन, भाषिक अनेकतालाई पनि चराहरूको चिरविराहटको साङ्गीतिक माहौलसँग दाँज्न सकिन्छ । भेषभूषाको पार्थक्ययता, रहनसहनको आफ्नोपन, संस्कृतिको अनेकता भएर पनि हाम्रो एकता तथा सद्भावको स्नेहशील मिलन अनौठो छ ।

नेपाल गाउँ नै गाउँको देश हो । यहाँको गाउँ भन्ने बित्तिकै हाम्रो स्मृति बिम्बमा कौसी र बार्दली भएका साना साना पालीयुक्त घरहरू, लिस्नु हालेर उक्लनुपर्ने धन्सार, घर अगाडि सानो आँगन, घरकै छेउछाउमा गाईबस्तु र कुखुरा बाख्राको आश्रय हुने गोठ, घर अगाडिको आँगनका छेउछाउमा मग्मगाइरहने तिहुरे, लाहुरे तथा मखमली, बेली, चमेली लगायतका फूलहरूको महक आँगनीको डिलमा बसेर हेर्न सकिन्थ्यो हाम्रा गाउँघरतिर । घरको अगाडि पाली हुन्थ्यो र त्यसभन्दा तल फलैँचामा बसेर बुढापाकाहरू हुक्कामा तमाखु तानिरहन्थे । 

घरभित्र गग्रेटो र त्यसमाथि गाग्रीमा पानी राख्ने प्रचलन पनि हाम्रो गाउँका घरहरूको पहिचान थियो । पहाड होस् कि तराइ, हिमाल होस् कि उपत्यका; सबैतिर मिलेर बसेका झुरुप्प बस्ती र त्यसका आडतिर गाउँको समस्या छलफल गर्न बनाइएका चौतारीले पनि गाउँकै परिचय बढाइदिन्थ्यो । 

तर अहिले धेरै कुरा बदलिएका छन् – गाउँघरतिर ।

चौतारा र त्यसको क्षेत्रफल घट्दै गएको छ । भुईँचालोले ढलेका गाउँबस्ती उठ्दै गर्दा मौलिकता मासियो । मासिनुको पछाडि कुनै शैतानी चलखेल पो थियो कि भन्छन् अभियन्ताहरू । यसै क्रममा अभियन्ता राजु भट्ट भन्छन्, “भुईँचालोसँगै विदेशी षड्यन्त्रको शिकार भएर हाम्रा नीति निर्माताहरूले मौलिकता ठहरै पारिदिए । हाम्रा सनातन परम्परागत इन्जिनियरिङबाट बनेका सानासाना हावा खेल्ने सजिला मौलिक घर बनाउने प्रचलनलाई दुरुत्साहन गर्ने प्रवृत्तिले अहिले अस्वस्थ्यकर घरहरू बने । न जनताका आफ्ना धान मकै थन्काउने बुइँगल छ । न घर परिवारसँगै बस्ने/संवाद गर्ने, खाना खाने फराकिलो मझेरी, भण्डार र  भान्साघर नै छ । यसले घर परिवारको मौलिक प्रेम पनि सकिँदै छ र विघटन उन्मुख जस्तो हाम्रा पारिवारिक व्यवस्था छ ।”

अभियन्ता भट्ट नयाँ आधुनिक किसिमका कङ्क्रिटका घरहरू सहर बजार हुँदै गाउँसम्म पुर्‍याउनु र त्रिशूली, बुढीगण्डकी, कालिगण्डकी लगायतका पुरातात्त्विक, धार्मिक एवम् ऐतिहासिक महत्त्व भएका नदीहरू दोहन गर्ने शृङ्खला समान्तर रूपमा अगाडि बढ्नु विडम्बना भएको बताउँछन् । “यी सिमेन्टेड चाउचाउका कार्टुनजस्ता घरहरू पहिलो-दोस्रो विश्वयुद्धको उपज हो । त्यतिबेला युद्धरत सेनालाई रात बिताउन तलामाथि तला थपेर झ्याल-ढोका बन्द भएको जेल जस्तो घर बनाइएको थियो । लाहुर गएका नेपालीहरूमा पनि त्यसको प्रभाव पर्‍यो । कालान्तरमा त्यसले नेपालको शहर डिजाइन गरिरहेका इन्जिनियरलाई प्रभावित गर्‍यो । ती इन्जिनियरका शिष्यहरूलाई हालका ढुङ्गा-गिट्टी-बालुवा तस्करले प्रभावमा पारे । वैदेशिक स्वार्थ समूहलाई पनि नेपाली मौलिकता कसरी मास्ने भन्ने परेको थियो, भुईँचालो सही बहाना भयो । निलो क्यापधारी यूएन लगायतले सो सुनौलो मौका किन चुकाउथे ?”, उनी भन्छन्  ।

भट्ट गण्डकी र कर्णाली प्रदेशमा जेनतेन पुराना ढुङ्गाको छानो लगाएको (गोल घर, घुमाउने घर आदि), बार्दली निकालिएको घरहरू देख्न सकिए पनि ती निकट भविष्यमै धुलिसात हुने जोखिम बढेको बताउँछन् । “घरहरू जीर्ण अवस्थामा पुगेका छन्, मर्मतसम्हार र सुरक्षाको विषयमा  वृहत् चासो आवश्यक छ”, उनले भने । उनका अनुसार मैधीकोट लगायत क्षेत्रमा दलु शाहको ६ कोठे गोलघर (दलु शाहको दरबार) रहनुले नलाङ, सलाङ लगायतका क्षेत्रमा कुनै बेला गोल घर हुनुपर्ने अड्कल समेत काट्छन् ।

आफ्नोपन जोगाएरै बसेका छन् भैँसेका घलेहरू !

घरका बनोट, चालचलन र गाउँको थातथलो तथा त्यहाँको प्रचलनले हाम्रा मौलिकता मास्ने आधार तयार गरेजस्तै अवस्था धेरै गाउँबस्तीहरूमा भए पनि धादिङ भैँसेका घलेहरूको भने मौलिकपन हराइसकेको छैन । उनीहरूले आफ्नोपन गुमाएका छैनन् । केही घरहरू भूँइचालोपछि भत्किएर नयाँ ढाँचामा पुनः निर्माण भएपनि आफ्नोपन मासिइसकेको छैन । ‘क्वाँटीपन’ भने देखिएको छ । यद्यपि आफ्नोपन जोगाएरै बसेका छन् भैँसेका घलेहरू । 

उनीहरूका आफ्ना पुस्ता लिगलिगकोटमा राजा थिए । लमजुङबाट आएका द्रव्य शाह र तिनका पुस्ताले घलेहरूलाई लखटे । आफ्ना आफन्तहरू धादिङकै सत्यदेवी, कुम्पुरतिर पनि राज चलाएरै बसेका थिए तर नेपाल एकीकरणको समाप्तिसँग उनीहरूका कुल घराना छिन्नभिन्न भए । बडे र छोटे सत्ताका स्वादबाट पुर्खाहरू बाहिरिए । बाहिरिए पनि उनीहरूको नसा र रगतमा जोश उमङ्ग, खानपानमा विरासतको त्यो धङ्धङ्गी अझै कताकति झल्कन्छ ।  

“साना साना ढुङ्गामाटोले बनेका र स्लेट ढुङगाले नै छाएका ११०० जति घरहरूले बनेको भैँसेको वरपर सल्लाका सुसेली कहिल्यै हराउँदैन । धेरै वर्ष भयो मृग, घोरल कराएको सुन्न छोडेको ! नभए त बारीका कान्ला र डिलतिरै आएर रासलीला गर्थे । करेसा र आँगनमै बाघ कराउनु सामान्य थियो”, स्थानीय इन्द्र घले बताउँछन् । 

भैँसे घलेहरूको चौधौँ थातबास:

उनीहरू आफ्नो कुलदेवताको पूजा नियमित प्रतिवर्ष गर्छन् र त्यतिबेला आफ्नै भाषामा लेखिएको धार्मिक ग्रन्थ वाचन गर्ने चलन समेत छ,  जसलाई उनीहरू पनि ‘वेद’ नै भन्छन् । मूल थातथलोबाट छुट्टिँदै आएका घलेहरू भैँसेमा आइपुग्दा ‘चौधौँ थातबास’ भएको छ । उनीहरूले पूजापाठमा पढ्ने वेद मन्त्रमा पुर्खाहरू जहाँ जहाँबाट आए, जसरी जसरी आए त्यसको नालीबेली कहेका हुन्छन् । तिनीहरूकै पूजा सङ्कल्प मन्त्रमा उनीहरूको भोटबाट बसाइँ सर्दै तेह्र अन्य क्षेत्रमा डुलिसकेपछि भैँसे आएर अडिएको कुरा लेखिएको छ । 

उनीहरू जहाँबाट आएका हुन्छन् त्यहाँबाट कुलदेवताको पूजाविधि समेटिएको ‘वेद’ नेपाली कागजमा सारेर ल्याएका हुन्छन् र त्यो लिपि भने देवनागरी नै छ । त्यहाँ लेखिएका केही शब्दहरू भने अलिकति गुरुङ लवजसँग निकट रहेको घले अभियन्ता राजेन्द्र घले बताउँछन् । उनीहरू शक्तिको उपासक ज्यादा देखिएका छन् । त्यसैले आफ्नो बस्ती वरपर पञ्चदेवीको स्थापना गरेका छन् र टोल भाग लगाएर पूजाआजा गर्ने रीत बसाएका देखिन्छन् । 

कुल देवताको रूपमा उनीहरू शक्तिकै उपासना गर्दछन् र भेडाको बली दिन्छन् । गाउँमा चार देवीहरूको स्थापना गरेका छन् – थानीमन्दिर, कंकेश्वरी मन्दिर, कालिका मन्दिर र अन्नपूर्ण मन्दिर । भैँसेमा उनीहरू जति घर छन्, बाँडेर ती मन्दिरको नियमित पूजा चलाएका छन् । मेला लाग्ने बेला सबै मिलेर गर्छन् । एक खालको एकताको सौन्दर्य सुवास र धार्मिक आस्थाले सबैलाई एकै ठाउँमा बाँधिदिएको छ उनीहरूलाई । दशैं, तिहार, माघेसंक्रान्ति पनि उनीहरू धूमधामले मनाउँछन् । बिहाबारी र तिथि श्राद्ध ब्राह्मणकै रीतिले गर्ने घलेहरूको आफ्नो भाषा भए पनि त्यहाँ घले भाषा प्रयोग गर्ने घलेहरू छैनन् । उनीहरूले कुल पूजा र मृत्यु संस्कारमा मात्रै सांस्कृतिक भाषाको रूपमा घले भाषा प्रयोग गर्ने गरेका घले संस्कार सुधारका अभियन्ता राजेन्द्र घले बताउँछन् । 

घलेहरू होमस्टे बनाएर आफ्नो सभ्यता र संस्कृति बचाइराख्न चाहन्छन्, संसारलाई आफ्नो पुर्ख्यौली देखाइरहन चाहन्छन् । पृथ्वी राजमार्गको घाटबेसीबाट आधा घण्टाकै दुरीमा पुगिने भैँसेमा त्रिशूलीदेखि उठेर आएको तातो हावा चिसिएर शीतल र आनन्ददायक भइसक्छ । गर्मीको उखरमाउलोमा पृथ्वी राजमार्ग तातो तावामा माछा छटपटाइरहेका जस्तै भएर बस्नुपर्छ भने भैँसेमा शान्त र शीतल मधुर परिवेशमा समय व्यतीत गर्न पाउँछन् । त्यसैले पनि भैँसेमा होमस्टे राम्रोसँग चल्न सक्छ र त्यहाँका आम मान्छेको आर्थिक हैसियतमा निकै माथि उकासिन्छ । उनीहरूको सनातन रोंधी, सोरठी, रत्यौली जस्ता अनेक परम्परागत गीत तथा नाचहरू पनि समय समयमा प्रदर्शन गर्ने प्रचलन रहिआएको छ त्यसैले पनि घले होमस्टेको सम्भावना प्रबल छ । 

‘होमस्टे’ अर्थात् ‘घरवास’ व्यवस्थापन एक सस्तो, सर्वसुलभ र भरपर्दो होटेल व्यवसाय हो भन्न । आज दुनियाँ बनिबनाउ र महँगा खाना तथा आवासको सट्टा नितान्त स्थानीय, अर्ग्यानिक, स्वास्थ्यवर्द्धक आहारविहारको रोजाइमा मन पराउन थालेका छन् । यसैले भन्न सकिन्छ कि, ‘अबको शताब्दी पहिचानको हो र त्यो पहिचान जात धर्म, भाषा संस्कृति र सभ्यताको पनि हो ।’ त्यसैले होमस्टे बनाएर घले संस्कृति संवर्द्धन तथा प्रवर्धन गर्न सकेमा घले संस्कृतिको विकास र संरक्षण हुने निश्चय गर्न सकिन्थ्यो । गण्डकी प्रदेश अन्तर्गत पर्ने ‘लमजुङको घलेगाउँ’ले राष्ट्रियरूपमा जुन चर्चा-परिचर्चा पाएको छ, सो भैँसेको घले गाउँले पनि पाउन सक्छ ।

(तस्बीरहरू: राजु झल्लु प्रसाद)