पुनर्निर्माण र संरक्षणको पर्खाइमा गौशालाको प्राचीन ब्रह्मा मन्दिर र ब्रह्मा मूर्ति

गौशाला — गौशालाको मित्रपार्कस्थित प्राचीन ब्रह्मा मन्दिरको जग हालैको सरसफाइ र उत्खननपछि उजागर गरिएको छ। इतिहासविद्हरू र पुरातत्वविद्हरूका अनुसार यस मन्दिरको संरचना लिच्छविकालीन हुन सक्ने संकेत देखिएको छ।

उक्त मन्दिरको जग र त्यसमा प्रयोग भएको इँटाको विशेषता मल्लकालीन भन्दा पनि प्राचीन लिच्छविकालीन शैलीको रहेको तथ्य फेला परेको छ। मन्दिरको जगमा प्रयोग भएको इँटा (३३x२२x५ से.मी.) को आकार मल्लकालदेखि प्रचलित माःअप्पाको आकारभन्दा केही ठूलो छ, जुन लिच्छविकालीन संरचनाको विशिष्ट चिन्ह हो।

मन्दिरसँग सम्बन्धित ब्रह्माको मूर्ति हाल गौशाला प्रहरी चौकीको परिसरमा सुरक्षित अवस्थामा राखिएको छ। मूर्ति अध्ययनमा संलग्न विज्ञहरूले यसलाई छैठौँ शताब्दीको हुन सक्ने भन्दै लैनसिंह बाङ्देलद्वारा १९८९ मा प्रकाशित स्टोलन इमेजेज अफ नेपाल पुस्तकमा उल्लेखित विवरणको पुष्टि गरेका छन्।

मूर्तिको संरचनासँग जगको समानता

मूर्ति र मन्दिरको सम्बन्ध पुष्टि गर्न गरिएको मापनले चकित तुल्याउने नतिजा दिएको छ। मूर्तिको ठाडो उचाइ, तेर्सो लम्बाइ, र अगाडिदेखि पछाडिको लम्बाइ मन्दिरको जग र त्यसमा प्रयोग भएको इँटाको नापसँग मेल खाएको छ। यसले मूर्ति सोही मन्दिरको हो भन्ने लगभग निश्चित भएको छ।

पुनर्निर्माणमा चुनौती र संवेदनशीलता

पुरातत्वविद्हरूले मन्दिरको पुनर्निर्माणमा प्राचीन स्वरूप कायम गर्न लिच्छविकालीन शैलीकै इँटा उत्पादन र माटोको जोडाइ प्रयोग गर्नुपर्ने सुझाव दिएका छन्। हालका संरचनाहरूमा प्राचीन इँटा र सामग्रीको प्रयोग घट्दै गएकाले यस्तो संरचना पुनर्निर्माण थप चुनौतीपूर्ण छ।

विशेषज्ञहरूले मन्दिर पुनर्निर्माण प्रक्रियामा फेला पर्ने नयाँ तथ्यहरूलाई समेट्दै जान आवश्यक रहेको बताएका छन्।

पुनर्निर्माणका लागि अपिल

मन्दिरको मर्म र पहिचानलाई बचाउँदै पुनर्जीवन दिन मन्दिर पुनर्निर्माणलाई संवेदनशील दृष्टिकोणबाट हेर्नुपर्नेमा सम्बन्धित सबैको ध्यानाकर्षण गराइएको छ। ब्रह्मा मन्दिरको ऐतिहासिकता र सांस्कृतिक महत्वलाई बुझ्दै यसको संरक्षण र पुनर्निर्माणमा जिम्मेवारीपूर्वक अघि बढ्न पुरातत्वविद्हरूले आग्रह गरेका छन्।

गौशालाको प्राचीन ब्रह्मा मन्दिर लिच्छविकालीन सम्पदा हो भन्ने तथ्य पुष्टि हुँदै गर्दा यसको पुनर्निर्माण कार्य सुरु हुने प्रतिक्षा छ। सम्पदाप्रेमी र स्थानीय समुदायले यस कार्यलाई उच्च प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने माग गरेका छन्।

सामाजिक सञ्जालमा, काष्ठमण्डप पुनर्निर्माण समितिका प्रोजेक्ट म्यानेजर समेत रहेका मनिन्द्र श्रेष्ठले लेखेका छन्, “अब मूर्तितिर फर्केर यसको नाप लिने क्रममा नयाँ तथ्य उजागर भयो । मूर्तिबाट मूलतः ३ वटा नाप प्राप्त भयो – (१) मूर्तिको ठाडो उचाइ (आसनीसहित), (२) मूर्तिको दायाँ घुँडाको छेउदेखि बायाँ घुँडाको छेउसम्मको तेर्सो लम्बाइ र (३) मूर्तिको घुँडाको अगाडि छेउदेखि ढाडपछाडिसम्मको सोझो लम्बाइ । आश्चर्यजनक रुपमा (२) र (३) को नाप जगको संरचनाबाट प्राप्त भएको इँटाको लम्बाइ र चौडाइसँग मिल्न गयो । यसबाटै सो मूर्ति त्यही मन्दिरको हो भन्ने कुरा करिबकरिब निश्चित भयो । नाप (१) जगको गर्भको भुजासँग मिल्न गएपछि भने त्यस कुरामा कुनै शंका रहेन ।”

श्रेष्ठले अगाडी लेखेका छन्, “यी लगायतका अन्य तथ्यहरू सो मन्दिरको पुनर्निर्माणको लागि गरिएको प्रारम्भिक अध्ययनको क्रममा फेला परेका हुन् । त्यसयतादेखि नै सो मन्दिरको पुनर्निर्माणमा साबिक आकारकै इँटाको पुनरुत्पादन गरी प्रयोग गरिनुपर्छ र त्यसमा माटोको जोडाइ नै प्रयोग गरिनुपर्छ भन्ने ठानेर सबन्धित सबैको ध्यानाकर्षण गरिएकै हो किनभने यसैसँग त्यस मन्दिरको पहिचान गाँसिएको छ । यस्ता संरचनाहरूलाई यस्तै अन्य संरचनाहरूसँग दाँजेर यस विषयमा पर्याप्त सूचनाहरू प्राप्त गर्न हामीसँग लिच्छविकालका संरचनाहरू नगण्य छन् । त्यसैले यस्तो संरचनाको पुनर्निर्माण थप चुनौतिपूर्ण छ । काम गर्दै जाने क्रममा नयाँनयाँ तथ्यहरू फेला पर्दै जाने संभावना पनि त्यत्तिकै छ । यदि हामी सम्पदाप्रति साँच्चै संवेदनशील छौँ भने हाम्रा गतिविधिहरूलाई फेला परेका ‘मर्मनिहित’ र ‘संवेदनशील’ तथ्यअनुरुप ढाल्दै लैजाने लचकता पनि हामी सम्पदाकर्मीहरूमा हुनु जरुरी छ ।”